« فى جَنّاتِ النَّعيمِ » مقربان در جناتى از نعيم هستند . « جَنّةُ نَعيم » « 1 » هم ما داريم . اگر « جَنّةُ نَعيم » فرموده بود ، يك بهشت بيشتر نبود . ولى وقتى كه « جَنّاتُ النَّعيم » مىگويد ( بهشتهايى از نعيم ) انواعى از بهشتها را مخصوصاً براى اهل اخلاص بيان مىكند ، كه در آيات سورهء رحمن هم خوانديم ، بهشتهاى روحى و معنوىاى كه وجود دارد و درجاتى بالاتر از بهشتهاى مادى است . آنها امورى است غيرقابل توصيف ، بر عكسِ بهشت مادى كه قابل توصيف است . اول مىفرمايد : « فى جَنّاتِ النَّعيمِ » يعنى بهشتهاى قابل توصيف و بهشتهاى غيرقابل توصيف . دربارهء آن بهشتهاى غيرقابل توصيف همين قدر فرموده : « فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما اخْفِىَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ اعْيُنٍ » « 2 » كسى نمىتواند بفهمد كه چه چيزهايى در آنجا پنهان است . مقصود از « اولين » و « آخرين » « ثُلَّةٌ مِنَ الْاوَّلينَ . وَ قَليلٌ مِنَ الْاخِرينَ » گروه كثيرى از اوّلين و كمى از آخِرين از زمرهء سابقان‌اند . اين آيه معركهء آراء ميان مفسرين شده است كه مقصود از « اوّلين » و « آخرين » چيست . بعضى گفته‌اند « اوّلين » يعنى ماقبل پيغمبر اكرم ، از آدم تا رسول خدا و « آخرين » يعنى از رسول خدا به بعد ، يعنى امت پيغمبر آخرالزمان . اگر اين جور باشد معناى آيه اين مىشود كه گروه سابقين كه مقرّبان هستند اكثرشان از امتهاى ديگر يعنى از مردم قبل از زمان حضرت رسول هستند ، در دورهء حضرت رسول به بعد گروه كمى هستند كه به مقام سابقين رسيده‌اند . معناى اين سخن اين است كه چون در امم سابقه پيغمبران زياد بوده‌اند و ما صد و بيست و چهار هزار پيغمبر داريم ، لااقل همهء پيغمبران را بايد در زمرهء سابقين شمرد اگر از اوصياى پيغمبران كسى جزو آنها نباشد ، ولى در امت آخرالزمان فقط ائمه‌اند كه در رديف سابقين هستند و عدهء كمى از غير ائمه هم ممكن است جزو سابقين باشند . ولى عده‌اى ديگر از مفسرين اين نظر را قبول ندارند كه « اوّلين » يعنى مردمِ قبل

--> ( 1 ) . واقعه / 89 . ( 2 ) . سجده / 17 .